Inmiddels heb ik een boekje gevonden waar de naam ‘Marcuse’ op voorkomt. Het is een ‘gesprek’ tussen Herbert Marcuse en Karl Popper dat nooit heeft plaatsgevonden, maar gemaakt uit twee losse interviews door de Beierse televisieomroep in 1971. De wetenschappers wilden niet met elkaar in debat gaan maar op deze manier is het dan toch gelukt. ‘Een confrontatie’, zo luidt de ondertitel, ‘Sociale revolutie/sociale hervorming’ is de titel, de vertaling is uitgegeven door Het Wereldvenster, met ISBN 9029306084. Ene A. Kreykamp deed de vertaling.

De hypothese dat Marcuse niet zo veel rechtstreeks is gelezen wordt al sterker, aangezien van zijn boeken alles voor ‘De Eendimensionale Mens’ uit 1968 nooit in het Nederlands vertaald is geweest. Overigens geldt dat ook voor Popper.

Wat mij trof is dat Marcuse, doorgebroken in 1968, natuurlijk al veel ouder is dan we dachten. Wetenschappers die de stem van een generatie zijn behoren zelf natuurlijk niet tot die generatie. Marcuse is geboren in 1898, de negentiende eeuw. Hij heeft de perikelen rond het oprukkende communisme vanaf de eerste rij meegemaakt, als activist tijdens de Duitse novemberrevolutie van 1918. Marcuse was zelf deel van een soldatenraad, zo zegt hij zelf. Dit zijn raden die aan het einde van de Eerste Wereldoorlog het bevel overnamen van de officieren en een revolutie in Duitsland predikten, zoals in Rusland was gebeurd, met de oprichting van de Sovjet-Unie. We gaan vliegensvlug door de geschiedenis in een blogreeks die eigenlijk over filosofie en denkscholen zou moeten gaan, maar ik vind het wel een boeiende uitstap. Als Marcuse inderdaad bij één van de soldatenraden was aangesloten, namelijk die van Berlijn-Reinickendorf, zoals hij in dit interview zegt, dan zijn Marcuse en zijn geestverwanten al deel van 2 complottheorieën die door nazi-duitsland werden gepropageerd. Ten eerste mogen we de term Cultuurmarxisme niet bezigen, in de plaats daarvan gebruiken we het woord ‘Vlinder’, ten tweede mogen we niet herhalen wat Hitler zag als een dolkstoot: namelijk de Novemberrevolutie die het Duitse front in de Eerste Wereldoorlog geen goed heeft gedaan. We noemen dit de dolkstootlegende. Marcuse is dus zowel deel van dat Cultuurmarxisme (dat niet bestaat) als van de Dolkstootlegende (de complottheorie die we om die reden een ‘legende’ noemen). 1 man, 2 complottheoriën.

In 1940 werkte Marcuse voor de Amerikaanse inlichtingendienst, de Office of Strategic Services (OSS), om de politiek in centraal-europa in kaart te brengen, als anti-fascist. In 1945 keerde het tij voor Herbert, de Red Scare trad op, de vijanden waren nu niet meer de fascisten maar de communisten en dus was Herbert kop van jut. Vanuit de universiteit van California is hij dan de studentenbeweging in gerold, als rolmodel. Zijn student Angela Davis bracht hem in problemen, misschien dat we daar nog op terugkomen.

Popper heeft een andere afslag genomen. Toen hij in 1919 zag hoe jonge arbeiders stierven voor hun idealen is hij anti-marxist geworden. Zijn boek, ‘De Open Samenleving en zijn vijanden’ uit 1938 kan dus worden gelezen als een stem tegen extremisme, zowel van links als van rechts.

Popper vs. Marcuse is een strijd tussen twee scholen: de Wiener Kreis (Einstein, Wittgenstein, Frege, Russell, Frege) en de Frankfurter Schule (Marcuse, Adorno, Habermas, Benjamin, Horkheimer), een strijd die nu heel diep in de ideëenwereld genesteld zit maar die ten tijde van de publicatie van dit boek al veel historischer geworteld lijkt. Popper linkt zijn anti-marxisme en dus de basis van zijn filosofische positie al gelijk aan het feit dat hij jonge arbeiders heeft zien sterven voor hun idealen, terwijl Marcuse vrij cryptisch reageert op de vraag of “nieuw links” ook geweld mag gebruiken tegen het heersende systeem:

“Kijk, ik vind, dat dit probleem niet in een voor ieder bestemd televisie-gesprek aan de orde kan worden gesteld”¹

Popper verwijt de marxisten het obscurantisme waar we het eerder over hadden. “Het schort hun volledig aan intellectuele bescheidenheid.” en verder “wie iets nieuws en belangrijks te zeggen heeft, hecht er grote waarde aan, dat hij begrepen wordt. En hij zal het van het grootste belang vinden zo eenvoudig en begrijpelijk te schrijven als maar mogelijk is. Niets zo gemakkelijk als moeilijk schrijven. Maar ik beschuldig de moderne revolutionaire marxisten ervan, dat zij geweldige betogen opzetten er op uit zijn met weinig ideeën en veel woorden indruk op ons te maken.”²

Popper verwijt de marxisten dat ze in elk instituut een verkapte klassedictatuur waarnemen en dat ze niet willen discussiëren met iemand die het kapitalisme niet afwijst en dat daar al de kiem van een dictatuur in verborgen zit.

Marcuse stelt zich de vraag wie nu het revolutionaire subject, nu het proletariaat, althans in de VS, niet meer lijkt te bestaan, zijn antwoord is dat het subject zich in het proces van verandering kan ontwikkelen. “Het revolutionaire subject ontstaat in praxis, in de ontwikkeling van bewustzijn, in de ontwikkeling van de actie”. De interviewer legt hem voor dat de studenten nu wel eens het revolutionare subject zouden kunnen zijn, waarop Marcuse dat nuanceert: “wat ik gezegd heb is, dat de studentenbeweging in deze tijd fungeert als een katalysator, als voorbereider van de revolutionaire beweging”. Het zou ook niet gaan om een elitaire beweging, omdat “de ontwikkeling van het bewustzijn, van het kritische denken aan de universiteiten en scholen een taak is van beslissende betekenis.”

Dus, zo lijkt, aangezien Herbert nu docent is aan de universiteit is de ontwikkeling van dat kritische denken een taak van beslissende betekenis geworden.

Maar als armoede de mensen niet meer de straat op dwingt, wat dan wel? “De revolutie wordt niet meer uit nood geboren, maar uit de afkeer van de verkwisting en de overvloed van de gemwelddadigheid en geborneerdheid van de mensen, en dat daarom de belangrijkste eis zal zijn: een werkelijk menswaardig bestaan te ontdekken en heel nieuwe vormen van leven op te bouwen.”

“De tegenspraak tussen de ontzaglijke maatschappelijke rijkdom en het destructieve gebruik dat er van gemaakt wordt. En die tegenspraak komt bij een hoge stand van bewustzijn tot uitdrukking als afkeer van de bestaande maatschappij”³

Afkeer van verkwisting vanwege een hoger bewustzijn. De geborneerdheid (bekrompenheid) van de mensen. De consumptiemaatschappij. De ontwikkeling van kritisch denken aan de universiteit. De tegenstelling tussen de rijkdom en de wijze waarop dit wordt gebruikt. Afkeer van de gevolgen van rijkdom door studenten aan de universiteit. Neerkijken op bekrompen mensen buiten de universiteit. Het ontwikkelen van een bewustzijn nadat je al met de revolutie bent begonnen. Marcuse heeft een lange weg afgelegd van de soldatenraad van Berlijn-Reinickendorf die het Duitse keizerrijk omverwierp in 1918 en volgens de legendes op die manier de Britten en de Fransen aan de overwinning hielp, tot zijn villa in La Jolla, in San Diego, California, waar ook het lesgeven aan studenten op de één of andere manier in het teken staat van diezelfde revolutie van een halve eeuw eerder. Een lange weg, waarin tot het einde de open dialoog met critici uit de weg is gegaan.