Normvervaging is mijn nieuwe lievelingswoord. Het is wat er tijdens de coronacrisis gebeurde in de zin dat er telkens nieuwe normalen waren die alleen ter discussie stonden voordat ze waren ingevoerd. We hebben nu niet echt meer het gevoel dat we een crisis hebben meegemaakt omdat ons leven altijd in zekere zin normaal is geweest, maar er komt een tijd dat we achterom durven te kijken en schrikken over alles wat ooit normaal is geweest, maar dat is niet vandaag.

Vandaag, november 2024, maken we ons zorgen over nieuwe normvervagingen. Dat is waar we continue behoedzaam voor zijn. Alles wat we in de krant is een waarschuwing voor normvervaging. De normen die vervaagd kunnen worden:

• De normvervaging door de pensioenleeftijd die wordt uitgesteld
• De normvervaging door de alfabetiseringsgraad die afneemt
• De normvervaging door het gevoel van veiligheid dat afneemt
• De normvervaging door afvalophaling in Nederland dat door statiegeld op zijn kop is gezet
• De normvervaging door de komst van de wolf waardoor we niet meer in het bos kunnen wandelen
• De normvervaging door samenstelling van de bevolking die verandert
• De normvervaging door geweld in het drugscircuit dat buitensportiger wordt dan het geweld in het drugscircuit vroeger was
• De normvervaging door boeren die niet meer zelfstandig kunnen ondernemen zoals vroeger
• De normvervaging door het Verenigd Koninkrijk dat niet meer bij de EU hoort, zoals het normaal altijd was
• De normvervaging door de zorg die ten prooi valt aan het kapitalisme
• De normvervaging door de automobiel die zorgt dat kinderen niet meer gewoon op straat kunnen spelen
• De normvervaging door transgenders die er een sport van maken om normen alsmaar verder te vervagen
• De normvervaging doordat je niet meer alles op Facebook kunt zetten en we dat normaal zijn gaan vinden
• De normvervaging doordat je als homo niet meer hand in hand over straat kunt
• De normvervaging doordat er steeds meer vluchtelingen ons land binnenkomen
• De normvervaging doordat mensen niet meer fatsoenlijk Nederlands kunnen schrijven
• De normvervaging door Negatieve Rente
• De normvervaging bij ouderen die meer dan vroeger aan hun lot worden overgelaten
• De normvervaging door het vrijwillige levenseinde dat leidt tot normalisering van zelfmoord

En zo kan ik doorgaan. Er is bijna in alle berichten wel sprake van een zekere normvervaging. Maar er is één moeder aller normvervagingen, en dat is autocratisering.

De autocratie is de tegenhanger van de democratie. Democratie en autocratie zijn geen staatsvormen, daardoor is het niet eenduidig wanneer er sprake is van een autocratie of democratie. België en Nederland zijn als staatsvorm een monarchie, maar zijn wel eerder democratisch dan autocratisch. Dictaturen zijn vaak republieken, waar ook verkiezingen worden georganiseerd, maar hoe meer deze verkiezingen door de internationale gemeenschap als een farce worden gezien, hoe meer er sprake is van een autocratie.

Het afglijden van een democratie naar een autocratie is zo onvoorstelbaar vaak beschreven in de nieuwsbronnen die u dagelijk tot u neemt dat ik er niet graag over schrijf. Sterker nog, ik erger me er meestal kapot aan. In Moe van de Media schreef ik alle irritatie van me af over de media die over niets anders dan op- of afrukkend extreem rechts schrijven en mij ook dwongen om over dit allesverstikkende thema te schrijven, terwijl ik over andere normvervagingen wou schrijven.

Maar autocratisering valt ook buiten de links-rechts as. Dit is een tweede slag om de arm. Naast het feit dat autocratisering los staat van het staatsbestel, staat het ook los van de politieke as. Er is geen twijfel over dat journalisten links zijn en alle normvervaging die links slecht uitkomst uitroepen tot wereldramp (niet meer kunnen schaatsen door klimaatopwarming) , terwijl normvervagingen ter rechterzijde wordt afgedaan als complottheorie.

Dus autocratisering komt niet van links of rechts, en het heeft niet rechtstreeks te maken met de staatsvorm. Wat is het dan wel? Dat is een vraag die journalisten wel degelijk goed kunnen beantwoorden. Journalisten zijn namelijk actief partij in het democratisering van een land, in het controleren van de macht. Het publieke debat is het continue waken voor die ongrijpbare autocratisering.

Een vreedzame machtsoverdracht is een teken van democratisering, een koning die een wet weigert te tekenen is autocratisering, een journalist die naar de gevangenis moet autocratisering, kogels schieten op een betogers is autocratisering, een constitutioneel hof oprichten democratisering, oppositieleden afluisteren autocratisering, een referendumresultaat omzetten in wetgeving democratisering, een religieus leider die een massa toespreekt aucratisering, een volksjury democratisering, de politie inzetten tegen een kritische kunstenaar autocratisering enzovoorts enzovoorts. U kent het wel.

Het is spijtig dat het historisch bewustzijn zo nauw is dat alleen de autocratisering van Duitsland in de jaren ’30 tot het collectieve geheugen behoort. Termen als fascisme en militarisme en racisme en een gecontroleerde economie en een seculiere staatsreligie worden al gauw als onlosmakkelijk gezien bij het autocratiseringsproces. Daarmee wordt voorbij gegaan het feit dat autocratisering alomtegenwoordig is.

Het rapport hieronder probeert autocratiserings- en democratiseringstendensen in cijfers en jaartallen te vatten. 2009 zou het meest democratische jaar zijn, denk ik te begrijpen, waarna autocratisering de overhand kreeg op wereldschaal. In 2022 (het jaar van het rapport) leefde 72% van de wereld in een autocratie.

Op het moment van schrijven heeft Trump net voor de tweede keer de verkiezingen gewonnen. In 2016 schreef ik over de verkiezingsavond, als digitale fly on the wall. Uit de diaree aan hallucinante nieuwsberichten die Trump I heeft voortgebracht probeerde ik in 2017 een coherent verhaal te schrijven door één week te isoleren. In 2021 schreef ik over de Apotheose van het Trump-tijdperk, toen plaatste ik de Capitoolbestorming in een lange traditie van al dan niet mislukte revoluties. Nu duidelijk is dat de Amerikaanse kiezer in overweldigende meerderheid achter Trump staat en dus kiest voor autocratie, omdat Trump dit heeft beloofd. Zoals elke bijbelvaste lezer weet: naar Rechters komt Koningen. Ook de Kanaäanieten werden zenuwachtig van te veel democratie.

Nu de autocratisering van de VS ontegenzeggelijk is ingezet is de democratie definitief in de marge gedrukt. Freudiaanse angstbeelden naar het Europese fascisme zijn een vorm van cirkelredenering, ze reduceren elke autocratisering tot het naziverleden, terwijl, zoals we net lazen, het overgrote deel van de wereld in een vorm van autocratie leeft. Het onwennige is dat Amerika geen voorbeeldrol meer heeft, maar nog wel troepen heeft staan op ons grondgebied. Onze bevrijders worden bezetters. We moeten zelf op onze woorden letten. Is normvervaging van de democratische grondbeginselen de ergste vorm van normvervaging?